“Đá sống”, “đá chín” là ngôn ngữ rất đỗi quen thuộc với nghề điêu khắc đá mỹ nghệ tại phường Trấn Biên ( Bửu Long cũ), nơi đây được coi là làng nghề thủ công lâu đời nhất của vùng đất Đồng Nai với bề dày hơn 300 năm tuổi. Đá nguyên liệu được dùng để làm sản phẩm đá mỹ nghệ Bửu Long là loại đá tấm, đá phiến. Những người thợ tìm được những tảng đá đạt yêu cầu để làm nguyên liệu được gọi là thợ làm “đá sống” và từ đây, những người thợ điêu khắc đá bắt đầu công việc chế tác ra sản phẩm được gọi là thợ làm “đá chín”. Từ những khối đá từ thiên nhiên, với bàn tay khéo léo của con người, những khối đá vô tri vô giác đã trở thành những tác phẩm điêu khắc mang tính nghệ thuật, phản ánh văn hóa cũng như đời sống của người Việt Nam một cách chân thật và sắc nét. Để từ đó, những lá cây, cỏ hoa đến muôn thú được thổi hồn vào đá tạc tạo nên những tác phẩm đặc sắc, hiện hữu trong đời sống của người Việt Nam. 

Nghệ nhân Phạm Duy Linh (Áo xanh)

Nghệ nhân Phạm Duy Linh, Giám đốc Công ty TNHH MTV Tân Phát Hưng là truyền nhân đời thứ 3 nối tiếp nghề làm đá mỹ nghệ truyền thống của gia đình ở phường Bửu Long này. Trải qua bao đời, người dân tại phường Bửu Long sinh sống được cũng nhờ nghề làm đá này, từ những bàn tay khéo léo của ông cha đã thổi hồn vào đá, biến đá thành gạo thành cơm, thành nhà thành cửa…trong đó có nghệ nhân Phạm Duy Linh, anh được ôm sách vở tới trường cũng nhờ đá, trầy chân trầy tay, u đầu tét trán cũng vì đá mà ra.

Để có được những thành tựu như hôm nay, ngót nghét cũng gần 40 năm gắn bó, nhờ vào truyền thống của làng chạm khắc đá và sức sáng tạo của bản thân, anh Phạm Duy Linh đã đoạt được nhiều thành tích như: được UBND tỉnh Bến Tre trao tặng bằng khen đã có thành tích tham gia thi công xây dựng Trụ sở UBND (năm 2004); được UBND tỉnh Đồng Nai trao tặng danh hiệu “Thợ giỏi” (năm 2011), danh hiệu “Nghệ nhân” (năm 2013). Một số tác phẩm điêu khắc đá của anh được nhiều người biết đến và được trưng bày như:  Tượng Anh Hùng Liệt sĩ Võ Thị Sáu ở huyện Côn Đảo, tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu; Tượng các vị danh nhân lịch sử Việt Nam (Lý Thái Tổ, Nguyễn Trãi, Lê Quý Đôn, Trịnh Hoài Đức, Nguyễn Đình Chiểu, Huỳnh Văn Nghệ, Nguyễn Du) được trưng bày ở Trung tâm Văn miếu Trấn Biên; Công trình trụ đá và tranh phù điêu tại chùa Ông Bổn thuộc huyện Cầu Kè, tỉnh Trà Vinh; Tượng Bác Hồ và lư nhang bằng đá xanh tại Khu di tích lịch sử Chiến khu D; Bộ công trình: phù điêu, lang can, lư nhang bằng đá xanh tại Chùa Bảo Ân cổ tự ở xã Long Phước, thành phố Bà Rịa, tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu; Bộ công trình bia liệt sỹ tại Nhà tưởng niệm liệt sĩ xã Tân Bình, huyện Vĩnh Cửu,….

heo chia sẻ của anh Linh, mỗi nghề đều có cái khó, cái cực nhưng nghề điêu khắc đá này lắm công phu và vất vả hơn cả. Sở dĩ nghề đá ở Bửu Long lại trội hơn các khu vực khác là vì chất liệu đá ở đây rất đặc biệt, đá được chọn để làm ra sản phẩm chính là “đá xanh” – một loại đá xanh rất mịn, có độ cứng, không có hoa văn, không lấp lánh, có màu xanh tự nhiên rất đẹp, đặc biệt là không bị mờ hay ố màu theo thời gian. Chính từ nguyên liệu đặc biệt này, sản phẩm điêu khắc đá Bửu Long cũng rất đa dạng và phong phú, từ các công trình tôn giáo, tín ngưỡng như: tượng thờ, tượng linh thú (lân, sư tử, nghê), lưu hương, linh vị, bia,…đến các vật dụng trong sinh hoạt đời sống hằng ngày như: cối xay, cối giã gạo, bộ cờ, đèn đá,…đều được trau truốt và tỉ mỉ trong từng công đoạn. Vì vậy, việc chạm trổ cũng khó hơn, chỉ những người trong nghề, được học tập thật kỹ mới chạm trổ được những tác phẩm đẹp. Ngày trước dùng tay, các nghệ nhân phải có mẹo của riêng mình thì mới làm tốt được, do vậy việc truyền nghề cũng giới hạn theo truyền thống cha truyền con nối, một người muốn theo nghề cũng phải mất thời gian trên 5 năm, bởi từ những kỹ thuật cơ bản, đục đẽo người học phải kiên nhẫn mất khoảng 2 năm, đó là chưa tính đến việc học các kỹ thuật cao hơn của nghề điêu khắc đá. Thêm vào đó, hằng ngày việc tiếp xúc với bụi cũng phần nào ảnh hưởng rất nhiều đến sức khỏe của những người thợ làm đá,…

Xã hội ngày càng phát triển, nghề điêu khắc đá bây giờ được thay thế bằng máy móc, dễ dàng và nhanh hơn nhiều. Tuy nhiên, dù có áp dụng những máy móc hiện đại thì cũng không thể thay thế được phương pháp thủ công, bởi máy móc có nhanh tạo ra những đường nét tinh xảo đến đâu cũng không bằng điêu khắc bằng tay. Chẳng hạn như một tác phẩm “lân mẹ ngậm con lân con”, con lân con chỉ to hơn ngón út và nằm trong miệng lân mẹ thì không có máy móc nào làm được, chỉ có thợ lành nghề, với nhiều năm kinh nghiệm mới có thể chế tác được. Vì vậy, sản phẩm của Công ty TNHH MTV Tân Phát Hưng nói riêng và sản phẩm của làng đá mỹ nghệ Bửu Long nói chung hiện có mặt khắp từ Nam đến Bắc, vươn xa đến tận Đài Loan, Hồng Kông, Hàn Quốc và Nhật Bản.

Đến bây giờ, làng nghề đá Bửu Long đã qua thời kì thịnh vượng. Những năm gần đây, do nguồn đá ngày càng ít nên nhiều cơ sở điêu khắc đá trong vùng phải đóng cửa, thợ làm đá cũng bỏ nghề. Hiện, phường Bửu Long chỉ còn lại khoảng 3-4 cơ sở trụ lại với nghề, riêng tại Công ty TNHH MTV Tân Phát Hưng vẫn còn hơn 10 người. Mặc dù vậy, tiếng tăm làng nghề và sản phẩm đá mỹ nghệ Bửu Long vẫn còn đó, vẫn còn những người giữ lửa nghề như nghệ nhân Phạm Duy Linh, bởi đó là niềm đam mê rất lớn và là cái nghề truyền thống của cha ông mà anh luôn tâm huyết gìn giữ. Vẫn miệt mài tạo hình với những khối đá, anh nói rằng: “Tôi sẽ giải nghệ khi nào tay không cầm nổi chiếc máy, tai không nghe được tiếng búa va vào đá. Khi nào làng nghề đá Bửu Long vắng tiếng máy, tiếng búa thì mới hết người làm nghề. Cũng như bao tác phẩm bằng đá xanh từ nhiều thế hệ cuả cha ông chúng tôi đã tạo nên, không bào mòn đi mà sẽ mãi sáng bóng và vang danh”./.